خاک یک منبع طبیعی ارزشمند برای حیات است. خاک را می‌توان با افزودن مواد آلی، کود و سایر مواد اصلاح‌کننده بهبود بخشید و می‌توان آن را در انواع مختلف، طبقه‌بندی کرد. هر نوع خاک، دارای ویژگی‌های متمایزی است که مزایا و محدودیت‌هایی را برای رشد گیاه ایجاد می‌کند. برخی غنی از مواد معدنی و مواد آلی بوده و رشد گیاهان را تقویت می‌کنند، در‌حالی که برخی دیگر ممکن است محدودیت‌هایی مانند کمبود مواد مغذی، زهکشی ضعیف یا اسیدیته نامناسب داشته باشند. شناسایی نوع خاک مورد نیاز برای کیفیت یک محصول جهت رشد سالم و حیات گیاه بسیار مهم است.
عوامل موثر در انتخاب خاک مناسب
• نوع گیاه: هر گیاهی به نوع خاصی از خاک نیاز دارد.
• شرایط محیطی: نور، دما، رطوبت و نوع آب نیز در انتخاب خاک موثر هستند.
• مرحله رشد گیاه: نهال‌ها، گیاهان جوان و گیاهان بالغ به خاک‌های متفاوتی نیاز دارند.
انـواع خـاک
| تفاوت ساختار خاک |
|---|
| بافت |
| نفوذپذیری |
| میزان مواد آلی |
| توانایی نگهداری آب |
| انواع خاک | |
|---|---|
| 1 | رسی |
| 2 | سیلت |
| 3 | پیت |
| 4 | لومی |
| 5 | گچی |
| 6 | ماسه‌ای |
1- خاک رسی (Clay Soil)
ویژگی‌ها:
• دارای ذرات ریز و سنگین
• تخلخل بسیار کم یا فاقد آن
• زهکشی پایین
• ظرفیت نگهداری آب و مواد مغذی بالا
• در زمستان مرطوب و سرد و در تابستان خشک
• دارای ظرفیت بالایی برای جذب و تبادل یون‌های مثبت
• Ph خنثی تا قلیایی
• قادر به جذب مولکول‌ها و یون‌های مختلف بر سطح خود
مزایا:
• نگهداری بالای مواد مغذی
• نگهداری بالای رطوبت
• باعث حاصلخیزی خاک و جذب مواد مغذی توسط گیاهان به دلیل جذب و تبادل کاتیونی
• تاثیر بر رشد گیاهان و فعالیت میکروارگانیسم‌های خاک به دلیل Ph خنثی تا قلیایی
• کاربرد در تصفیه آب و خاک به دلیلی جذل ملکولی و یونی
معایب:
• زهکشی ضعیف و عدم وجود منافذ کافی برای رسیدن اکسیژن به ریشه‌ها
• دیر گرم شدن در فصل بهار که کاشت زودهنگام را دشوار می‌کند
• مستعد فشرده شدن و تهویه کم
• تمایل به قلیایی بودن
• تبخیر آب موجود در منافذ در دمای بالای محیط باعث خشکی و ترک در تابستان می‌شود، که می‌تواند کار را برای باغداران سخت کند.
** با این وجود، افزودن مواد آلی، کود دامی یا ورمی کمپوست می‌تواند بافت و حاصلخیزی خاک را به‌طور چشمگیری بهبود دهد.
مناسب برای:
• گیاهانی با رطوبت بالا مانند برنج، نیلوفر آبی، کلم، گل‌کلم، سیب‌زمینی، نخودفرنگی و درختان میوه و سبزیجات تابستانی
• مناسب برای گیاهان چند ساله و درختچه هایی مانند آستر یا گل ستاره‌ای، برگاموت یا ترنج، گُل هلن، بِه گل‌دار، زَنبق ریشو، بادرَنجبویه، گل ناز
• مناسب برای درختان زینتی و بوته‌ها
2- خاک سیلتی (Silty Soil)
ویژگی‌ها:
• بافت نرم و لطیف
• حاصلخیز و سرشار از مواد معدنی
• نگهداری مناسب رطوبت
• مستعد فشردگی هنگام خشک شدن
• ساخته شده از سنگ و سایر ذرات معدنی (کوچکتر از شن و بزرگتر از خاک رس)
• نیاز به زهکشی مناسب
• انتقال راحت توسط جریان‌های متحرک (بیشتر در نزدیکی رودخانه، دریاچه و سایر اجسام آب یافت می‌شود).
** با افزودن مواد آلی ، ذرات سیلت را می‌توان به توده‌های پایدارتری تبدیل کرد.
مزایا:
• حاصلخیز
• نگهداری بهتر مواد مغذی نسبت به خاک ماسه‌ای
• نگهداری بهتر آب نسبت به خاک ماسه‌ای
• کار راحت‌تر نسبت به خاک‌های رسی
معایب:
• ضعف در فیلتراسیون آب
• تمایل بیشتر به تشکیل پوسته
• دارای بافت متراکم و سخت
• تهویه و نفوذپذیری پایین (به علت تمایل زیاد به فشردگی پس از خشک شدن)
مناسب برای:
• مناسب برای درختچه‌ها، گیاهان بالارونده، علف‌ها و گیاهان چند ساله مانند ماهونیا
• مناسب برای درختان دوستدار رطوبت مانند بید، سرو، زغال‌اخته، درختان بید و توس (غان)
• بیشتر محصولات گیاهی، سبزیجات و میوه‌ای در صورت داشتن زهکشی کافی
** توجه داشته باشید که خاک سیلتی برای گیاهان ریشه‌ای مانند: هویج و گیاهان بیابانی مناسب نیست.
3- خاک پیت (Peat Soil)
ویژگی‌ها:
• ساختار اسفنجی و نرم
• نگهداری بالای رطوبت خاک
• تهویه عالی
• اسیدی بودن خاک
• فاقد باکتری‌های مضر
• تشکیل شده از نوعی خزه موسوم به خزه اسفاگنیـــوم (در واقع یک ماده فیبری مُرده است که هنگام تجزیه خزه ها و سایر مواد زنده در باتلاق ها ایجاد می شود).
• توده متراکم قهوه‌ای تا سیاه‌رنگ خزه‌ها و گیاهان که بطور ناقص تجزیه شده‌اند.
• محل به عمل آمدن این خاک جنگل‌های شمال اروپا و سواحل منتهی به اقیانوس منجمد شمالی است.
• ضرورت تضاد شديد حرارتی و دما بين فصول سال برای تشكيل این خاک
مزایا:
• بهبود شرایط فیزیکی خاک که باعث نفوذپزیری بیشتر هوا و آب می‌شود.
• جلوگیری از نفوذ فلزات سنگین به خاک
• خنثی سازی بسیاری از مواد شیمیایی مضر موجود در کودها
• جذب فرآورده‌های حاصل از فرایند فتوسنتز
• جمع آوری کربن موجود در هوا
معایب:
• روند کند و آرام در تشکیل این خاک در مقایسه با سایر مواد معدنی
• پرهزینه
• نامناسب برای گیاهان دوستدار محیط اسیدی
• سبب پوسیدگی در ریشه در صورت استفاده بیش از اندازه
مناسب برای:
• به عنوان يكي از مواد اوليه جهت بستر توليد قارچ دكمه‌ای در ايران استفاده می‌شود (به دلیل نگهداری بالای رطوبت)
• با اضافه كردن كمی آهك به خاك پيت، معدنی شدن مواد آلی به سرعت صورت گرفته و ازت توليد شده در چرخه غذائی مورد استفاده قرار می‌گيرد.
• کشت هیدروپونیک، بذرکاری و قلمه زدن
• برای گیاهانی مانند کاهو، نخود، بلوبری و گل‌های آزالیا و کاملیا که محیط کمی اسیدی را ترجیح می‌دهند.
• معمولاً در کشاورزی، به‌ویژه در باغبانی و گلخانه‌ها، به‌عنوان ماده‌ای برای بهبود ساختار خاک و افزایش نگهداری رطوبت استفاده می‌شود.
• دارای نقش مهمی در محیط زیست (می‌تواند کربن را در خود ذخیره کند و در کاهش انتشار دی‌اکسید کربن به جو مؤثر باشد).
• می‌توانید از این نوع خاک به عنوان یک بستر مناسب برای کشت استفاده نمائید.
** توجه داشته باشید که بذر گوجه فرنگی و بذر فلفل دلمه‌ای عملکرد ضعیفی دارد.
4- خاک لومی (Loamy Soil)
ویژگی ها:
• ترکیبی متعادل از شن، سیلت و رس
• به دلیل منشا غیرآلی بودن، کلسیم و pH بیشتری نیز دارد.
• این خاک همچنین به عنوان خاک کشاورزی بحساب می‌آید، زیرا شامل تعادل هر سه نوع مواد خاک شنی، رس و لجن است و همچنین دارای هوموس است.
• بسته به ترکیب غالب آنها می‌توانند شنی یا خاک رس باشند.
• نگهداری رطوبت متعادل
• حاصلخیزی طبیعی
مزایا:
• توانایی حفظ رطوبت و مواد مغذی
• زهکشی و تهویه مناسب ریشه
• مناسب شخم و کار با خاک
• بهترین نوع خاک برای بیشتر گیاهان به دلیل وجود بافت نرم و حاصلخیز
• انعطاف پذیری در کشت (به علت تعادل کامل بین ذرات خاک و توانایی حفظ رطوبت و مواد مغذی)
• جلوگیری از فرسایش خاک و ساختار پایدار
• سازگاری با تغییرات دما
• قابلیت نفوذپذیری خوب
معایب:
• به طور طبیعی در همه مناطق یافت نمی‌شود.
• در خاک‌های سنگین ممکن است مشکلات زهکشی ایجاد کند.
• ممکن است دچار فرسایش شود.
مناسب برای:
• بهترین خاک برای کاشت محصولات زراعی مانند گندم، ذرت، جو محسوب می‌شود.
• بهترین خاک برای کاشت محصولات باغی مانند سیب، گلابی، مرکبات محسوب می‌شود.
• اکثر گیاهان زینتی رز، سوسن و گیاهان بالارونده
• محیطی ایده‌آل برای رشد بیشتر سبزیجات
• مناسب برای چمن‌زارها، پارک‌ها و زمین‌های گلف
• مناسب برای گیاهان حساس گلخانه‌ای مانند گوجه فرنگی، خیار و گل‌های شاخه بریده
** عملکرد گیاهان مقاوم به خشکی و بیابان مانند کاکتوس و لوبیای سبز در این نوع خاک مطلوب نیست.
5- خاک گچی (chalky soil)
ویژگی ها:
• قهوه‌ای تیره و حاوی سنگ‌های سفید یا خاکستری متعدد و سنگ‌ها یا ذرات سنگ آهک هستند.
• ساختار محکمی دارد.
• خاک‌های گچی که معمولاً در مناطقی با سازنده‌های سنگین و حجیم آهکی و مرتفع یافت می‌شوند.
• بیشتر از کربنات کلسیم ناشی از رسوبات در طول زمان تشکیل شده است.
• انواع خاک خاک گچی می‌تواند سبک یا سنگین باشد اما به دلیل کربنات‌کلسیم (آهک) در ساختار آن، همیشه قلیایی است.
• برای رشد گیاهانی که به خاک‌های اسیدی احتیاج دارند، موثر نیست.
• معمولا کم عمق و سنگی بوده و به سرعت خشک می‌شود.
• این خاک‌ها pH قلیایی داشته و غنی از کلسیم و گوگرد هستند و دارای مواد مغذی محدود دیگر نیز هستند.
** عنصر گوگرد به شکل فرآوری‌شده‌ی آن می‌تواند خاک‌های گچی و قلیایی را قابل کشت کند.
مزایا:
معایب:
• می‌توانند باعث کمبود عناصر مغذی در گیاهان شوند.
• کاهش توان نگهداری آب
• رشد محدود ریشه‌ها
• آهن و منگنز معمولاً در خاک گچی حبس می‌شود.
• علایم کمبود مواد مغذی مثل زرد شدن برگ‌ها و رشد نامنظم یا متوقف شدن رشد، نشانه خاک گچی می‌باشد.
• خاک‌های گچی باعث می‌شوند گیاهان در تابستان خیلی خشک شوند و باید به صورت مکرر آبیاری شوند.
• به دلیل قلیایی بودن زیاد و کمبود عناصری مانند: آهن و منگنز می‌تواند باعث زردی برگ‌ها و کاهش رشد گیاهان حساس شود.
** البته گیاهان جوان‌تر و کوچکتر نسب به گیاهان بزرگتر و بالغ، در خاک گچی بیشتر عمر می‌کنند.
مناسب برای:
• مناسب برای کاشت گیاهان پیازی و ریشه‌سطحی، و درختچه‌های گلداری که در خاک قلیایی رشد می‌کنند.
• گیاهان مقاوم به باز نظیر نیلوفر و یاس‌های خوشه‌ای می‌توانند در خاک‌های گچی رشد کنند، اما حتی با اصلاح این خاک‌ها نیز پرورش گیاهان اسیددوستی نظیر تمشک آبی، آزالیا، خرزه هندی، یا خلنگ‌ها در آنها دشوار است.
** اگر می‌خواهید به پرورش مجموعه‌ی متنوع‌تری از گیاهان بپردازید، باید با افزودن مواد ارگانیکی نظیر کود کمپوستی یا پوده و اختلاط آنها با ۲۰ سانتی‌متر فوقانی این خاک‌ها به اصلاح‌شان بپردازید. هنگامی که خاک گچی مرطوب شود، توده می‌شود و کار کردن با آن مشکل می‌شود. بنابراین برای اختلاط مواد ارگانیک با آن باید صبر کرد تا خشک شود.
** با افزودن کودهای اسیدی و اصلاح‌کننده‌های pH می‌توان کیفیت خاک را بهبود داد و شرایط مناسب‌تری برای رشد گیاهان ایجاد کرد.
6- خاک ماسه‌ای (sandy soil)
ویژگی ها:
• تشکیل شده از ذرات کوچک سنگ هواساز
• معمولاً در اثر تجزیه یا تکه تکه شدن سنگ‌ها مانند گرانیت، سنگ آهک و کوارتز تشکیل می‌شود.
• سبک، گرم، خشک و معمولاً اسیدی و دارای کمی مواد مغذی
• نسبت به خاک‌های رسی در بهار، سریع‌تر گرم می‌شوند اما در تابستان خشک می‌شوند و باید گیاه مناسب با آن پرورش پیدا کند.
• اصلاح خاک ماسه‌ای با مواد برای بهبود توانایی خاک در نگه داشتن مواد مغذی
• استفاده از کمپوست، منابع کود غنی از کربن و مواد غنی از میکروب‌های برای بهبود خصوصیات آلی خاک
• کشاورزان باید برای بهبود قابلیت باروری خاک در هر بهار و پاییز آن را با مواد ارگانیک مخلوط کنند.
مزایا:
• مناسب برای سیستم زهکشی
• بهترین خاک برای گیاهان مقاوم به خشکی
• بهترین خاک برای گیاهان بازدوست
معایب:
• یکی از فقیرترین انواع خاک برای رشد گیاهان (به دلیل مواد مغذی بسیار کم)
• ظرفیت پایین نگهداری آب (باعث می‌شود ریشه گیاه آب را به سختی جذب کند)
• در تابستان به سرعت خشک می‌شود.
• خواص ناچیز برای کشاورزی
• اغلب اسیدی است.
• هواگیری ضعیف (به دلیل فاصله بین دانه‌ها، فضای خالی زیادی در خاک ماسه‌ای وجود دارد که می‌تواند باعث از بین رفتن کافی بودن ارتباط هوا با خاک شود و منجر به کاهش نفوذپذیری هوا و افزایش مشکلات تهویه شود)
• حاوی مواد آلی کم به دلیل تخلخل بالا که می‌تواند منجر به کمبود تغذیه برای گیاهان شود و نیازمندی‌های کودی بیشتری را ایجاد کند.
• پایداری ساختاری ضعیف و در معرض خطر فرسایش و جریان‌های آب
مناسب برای:
• گیاهانی که به خشکی مقاوم هستند مانند کاکتوس‌ها و ساکولنت‌ها
• مناسب برای بوته‌ها و پیاز گیاهانی مانند لاله‌ها، گل مینای درختی و گل‌های رز خورشیدی است.
• محصولاتی مانند هویج، جعفری و سیب زمینی خاک‌های ماسه‌ای را ترجیح می‌دهند.
• کاهو، توت فرنگی، فلفل، ذرت، کدو، کدو سبز، گوجه فرنگی در خاک‌های ماسه‌ای کشت می‌شوند.
• گل مروارید کوهی یا توری، علف مار، گازانیا، بومادران، و گل شاه اشرفی همه در خاک ماسه‌ای با آبیاری منظم خوب عمل می‌آیند.
** با توجه به ویژگی‌های گفته شده، مدیریت و بهبود خاک ماسه‌ای می‌تواند شامل استفاده از روش‌های بهبود ساختار خاک، کاشت گیاهان پوششی جهت کاهش فرسایش، و استفاده از روش‌های آبیاری موثرتر باشد تا بهره‌وری آب و بهبود کیفیت خاک افزایش یابد.
سخن آخر
کمپوست می‌تواند یکی از مناسب‌ترین گزینه‌ها برای بهبود ساختار خاک مورد استفاده زمین‌های کشاورزی یا باغی شما باشد و در این راستا فراکود به عنوان اولین و بزرگترین تولیدکننده کودهای پایه سلولزی (طبیعی) کشور می‌تواند شما را در تهیه کمپوست سلولزی با کیفیت و با درصد بالای مواد آلی مشاوره دهد.
